Nếu vai diễn Tư Liều của NSƯT Việt Anh trong vở Tốt xấu giả thật (Tên trộm đêm 30 của tác giả Nguyễn Thu Phương) năm qua giúp anh “ẵm” giải Cù nèo vàng của Báo Tuổi Trẻ Cười thì cách đây đúng 28 năm, NSƯT Bảo Quốc đã gặp “người thật việc thật” trong đêm chạy show 30 Tết.

 NSƯT Bảo Quốc kể: “Lúc đó, phong trào Tiếng cười Sân khấu (tiền thân của tấu hài hôm nay) mới ra mắt khán giả từ sự chỉ đạo của cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt, khi ấy là Bí thư Thành ủy TPHCM, mang tiếng cười đến với mọi nhà, nhằm châm biếm, đả phá cái xấu, hướng tới cuộc sống tốt đẹp hơn. Đêm đó, tôi và nghệ sĩ (NS) Duy Phương chạy show ở Biên Hòa - Đồng Nai về TPHCM".

 "Chỉ còn 30 phút nữa là đến giao thừa, chúng tôi đi xe gắn máy, qua khỏi cầu Bình Triệu, tự dưng một tốp thanh niên chạy ra chặn chúng tôi lại. Duy Phương nói: “Anh ôm eo tui cho chắc, tôi vọt ga phóng qua họ”. Tôi nói nhanh: “Thôi, tao còn muốn ăn Tết, mày cứ dừng xe lại đi. Mình là NS mà, chắc họ nhận ra mình rồi cho đi”. Duy Phương nghe có lý, giảm tốc độ" - NSƯT Bảo Quốc nhớ lại.

"Tôi nói với toán thanh niên: “Mấy cậu đừng làm như vậy, chúng tôi đi làm về, đây là anh Duy Phương, còn tôi là Bảo Quốc”. Mới nghe tôi nói thì một người đã lên tiếng: “A, Bảo Quốc tụi bây ơi!”. Một tốp thanh niên trong lề ùa ra. Tôi giới thiệu lại một lần nữa: “Đây là anh Duy Phương”. Một thanh niên lên tiếng: “Không biết Duy Phương là ai”. Duy Phương nói nhỏ với tôi: “Tay này nhà chắc không có tivi, nên không biết tui là ai”. Có thể nói chưa bao giờ tôi rơi vào trạng thái vừa lo sợ, vừa mắc cười mà phải nín khi nghe câu nói của Duy Phương.

 Hai chúng tôi bước xuống xe. Một người lúc này reo lên: “Đúng rồi, Bảo Quốc và Duy Phương, hôm bữa tao coi hai ông này đóng kịch Ngày mai anh lên đường vui lắm. Đi đâu đây hai cha?”.

Lúc này, Duy Phương mới tỉnh hồn: “Tụi tui đi diễn ở Biên Hòa mới về”. Một thanh niên tiếp tục kè dao vào eo Duy Phương: “Đi hát về chắc là lãnh được nhiều tiền, đưa vài trăm đồng mua rượu uống coi”. Tôi móc túi định lấy tiền thì một thanh niên khác tiến tới: “Dạ thôi, tụi em lỡ làm phiền 2 anh, không dám nhận tiền đâu. Đàn em của em lỡ làm 2 anh sợ, xin lỗi 2 anh”.

Tôi vẫn đưa 2 tờ 50.000 đồng: “Coi như 2 anh lì xì đầu năm cho mấy em. Cất con dao này đi, anh Duy Phương sợ nãy giờ”. Người thanh niên cất con dao nhưng không nhận tiền, bảo: “Tụi em chỉ chặn xe xin tiền mua rượu nhậu đêm giao thừa thôi, sáng tới giờ "hẻo" quá. Hai anh đi đi”.

 Sau này, trong một lần đi diễn phục vụ tại Trung tâm Dạy nghề thanh thiếu niên ở Củ Chi - TPHCM, tôi và Duy Phương cũng diễn tiểu phẩm hài Ngày mai anh lên đường. Sau suất diễn, Tổng đội Thanh niên của đơn vị này đãi cơm, một thanh niên ngồi đối diện tiếp thức ăn cho tôi rồi hỏi: “Hai anh quên em rồi phải không?”. Duy Phương và tôi trố mắt, cố lục trong trí nhớ. “Em là đại ca của băng cướp dưới dốc cầu Bình Triệu nè, giao thừa năm đó tụi em chặn xe 2 anh lại định cướp đó. Nhớ chưa?” - anh ta nói.

 Thì ra, anh thanh niên này và băng cướp bị công an truy quét sau cái Tết năm đó, tất cả đều được đưa vào trung tâm dạy nghề. Giờ thì "đại ca" năm nào đã là tổng đội trưởng rất uy tín và luôn đạt thành tích tốt trong công tác. Anh khoe: “Đàn em của em đều đã ra trại, về với địa phương, tất cả đều đã có công ăn, việc làm. Giờ nhớ lại cái thời đi ăn cướp, em xấu hổ quá”.

 Tôi cười ứa nước mắt, bẻ đôi con cá bạc má chiên trong chén gắp cho người thanh niên. “Em tên Tấn, tên của vai diễn mà anh đã từng đóng trong tuồng Tấm lòng của biển. Em xem vở này thì nhớ má em lắm. Hồi đó em bỏ nhà đi bụi đời rồi trở thành đại ca của băng cướp, má em nhiều lần vào tù ra khám để thăm nuôi em, đến khi má em mất đã trăng trối dặn dò em phải hoàn lương, đừng đi ăn cướp nữa" - Tấn nghẹn giọng.

 Tấn hướng ánh mắt về phía dãy bàn các hội viên nữ, chỉ cho tôi và Duy Phương một cô gái trẻ, cho biết “Vợ sắp cưới của em đó. Sang năm tổng đội sẽ tổ chức đám cưới, nếu thuận tiện mời 2 anh tới giúp vui văn nghệ”. Duy Phương hồ hởi: “Sẵn sàng, nhưng đừng có dí dao vô eo anh nữa nhé!”. Tấn cười.

 Mùa Xuân đã mang lại cho nhiều người có một quá khứ lầm lỡ phút giây tĩnh lặng thật đẹp. Tết năm nay, chắc mái ấm gia đình Tấn rất hạnh phúc. Riêng mình, nhắc lại kỷ niệm đêm giao thừa năm đó, lòng tôi lại lâng lâng nhớ về câu chuyện của Tấn" - NSƯT Bảo Quốc xúc động.

NS Bo Bo Hoàng: “Diễn Tết - niềm vui không mua được bằng tiền”

Đời NS gạo chợ nước sông, lênh đênh khắp nơi nên ít khi có dịp về ăn Tết đầm ấm bên gia đình. Với NS Bo Bo Hoàng – người được trao giải HCV Thanh Tâm năm 1965 cùng đợt với NSƯT Thanh Nguyệt, thì “không có gì vui bằng ăn Tết với đoàn hát”.

 Chị kể: “Hồi nhỏ, tôi đã mơ ước lớn lên đi theo gánh hát sống rày đây mai đó. Cha tôi – cựu tuyển thủ đua xe Lê Thành Cát - không thể ngờ trong 6 người con, tự dưng có tôi là rẽ sang nghề hát. Năm 14 tuổi, tôi đã sống lênh đênh trên sông nước đi khắp nơi từ Cà Mau cho đến miền Trung, rồi ra tận Hà Nội những năm đất nước thống nhất.

 Tôi nhớ nhất lần lưu diễn mùa Xuân năm 1980, khi ấy tôi đi đoàn Sông Hương, cứ 6 tháng diễn miền Bắc, 6 tháng miền Trung. Tết miền Trung và miền Bắc với tôi có nhiều ấn tượng khác nhau. Năm đó tôi diễn những vở: Đừng quên dòng nước mắt, Tình ca biên giới, Mùa tôm… Diễn một đợt trước Tết sau đó dọn về Huế để đón Xuân với bà con khán giả đất cố đô. Không ngờ đêm diễn cuối, xe đoàn bị hư, mà ngày mai đã là giao thừa. Ai cũng nôn nóng về Huế, vì với bà con xứ này thì đoàn cải lương miền Nam là “số 1”. Có những cái Tết chúng tôi không tốn một đồng xu nào, vì từ gạo, thịt, bánh, mứt đều được khán giả Huế mang đến tặng.

Tôi bàn với ông bầu, phải vận chuyển anh em bằng đường thủy, đi từ Nghệ An về Huế. Chúng tôi đến nhà cầu cứu một khán giả ở Nghệ An có người chú ruột chạy tàu thủy. Người thợ máy trưa 29 Tết đã say "quắc cần câu". Nghe chúng tôi nhờ, ông cười giòn mời uống vài chai rượu rồi mới tính đến chuyện có giúp hay không.  "Qua sông thì phải lụy đò”, tôi và ông bầu uống hết chai rượu với ông chủ tàu. Trước khi gục ngã, ông đã kịp "chỉ đạo" con trai: “Mi khỏi ăn Tết ở ni mà vào Huế ăn Tết với mệ”. Người con mừng rỡ, lôi chúng tôi ra khỏi bàn nhậu: “Đi nhanh lên, cha tôi đồng ý rồi”.

Sau này mới biết, người thanh niên yêu một cô gái ở Huế, nhiều ngày qua xin phép gia đình vào Huế thăm “ghệ” mà cha không cho, nay được cớ đưa đoàn hát vào cố đô, chàng trai hết lòng giúp đỡ để chúng tôi kịp ngày mở màn hát Tết tại Huế.

 Nghề hát của chúng tôi đã có nhiều ân nhân cứu giúp, có khi chỉ là một chuyện tình cờ, có khi phải vất vả mới đạt hiệu quả. Tôi còn nhớ năm đó ăn Tết ở Hà Nội, trời rét đậm đến đỗi trâu bò còn chết. Vậy mà tôi ra sân khấu hát vai một nô tỳ bị hành hạ, người co ro với mỗi chiếc áo rách.

 Một bác lớn tuổi ngồi xem thấy tôi vừa diễn vừa run đã leo lên sân khấu khóc, rồi khoác cho tôi chiếc áo ấm mà bác đang mặc. Khán giả vỗ tay trước tình cảm đó, còn NS Tài Bửu Bửu đang diễn đến lớp này cũng ứng biến: “Ông già này ở đâu mà vào đây giúp con tiện tì này?”. Bác lớn tuổi cúi xuống cởi giày: “Ta đánh chết mẹ mi, mi ác quá!”. Lúc này tôi phải can bác: “Bác ơi, tụi con đang diễn trong tuồng mà”. Khán giả cười một phen, tôi nhìn lại thấy Tài Bửu Bửu đã chạy vào trong cánh gà run lập cập… Nghề hát của chúng tôi là vậy. Những niềm vui đó không thể mua bằng tiền”.

NS Tấn Beo: Nhớ hoài cái tết…”dại gái”

Nổi tiếng là kép tỉnh trước khi về TPHCM đầu quân cho nhóm hài cố NS Kim Ngọc, NS Tấn Beo có cả một kho truyện vui trên đường lưu diễn. Kể về cái tết nhớ đời nhất trong sự nghiệp nghệ thuật của mình, Tấn Beo cho biết: “năm đó tôi 17 tuổi, cái tuổi mới bắt đầu biết yêu. Nhiệm vụ của tôi là đóng vai kép con, có khi chỉ đóng vai quân sĩ, rồi ra phía sau hậu đài gác cửa. Hôm đó mùng 1 tết, tôi diễn vai kép con, bị đâm một nhát dao “chết tại chỗ”. Vừa xuống đèn tôi bò vào trong hậu đài, đến bên bàn thờ tổ lạy ba lạy rồi xin lộc một trái quýt để ra chỗ gác cửa, vừa canh chừng bọn con nít “chui lỗ chó” (Diễn ở sân bãi thường các gánh hát bao bọc sân bãi bằng hàng rào, nhưng trẻ con thường khét lỗ để chui vào mà không mua vé, người trong đoàn hát thường gọi là “chui lỗ chó” – PV). Đang ngồi ăn quýt, tôi phát hiện thấy một cô bé mà lúc nãy khi tôi diễn cảnh chết, cô gái đó ôm mặt khóc quá chừng".

 Cô gái tiến đến bên tôi cười: “Hồi nãy em tưởng anh chết thiệt, em khóc quá đi. Lì xì anh nè”. Tôi xúc động lắm, cô bé đưa tôi một cái bao li xì đỏ rồi cười thật tươi. Nụ cười của cô gái nhà quê dễ thương làm sao. Tôi tặng lại cô trái quýt, vừa định nói vài câu thì từ đâu một bà lão tiến tới: “Thằng kia, mày là thứ hậu đài mà đòi chọc ghẹo cháu tao hả?”. Tôi thưa: “Dạ thưa bà, cháu là con của Tấn Tài, không phải là hậu đài”. Bà lão không tin: “Con Tấn Tài mà gác lỗ chó hả? Tết nhất đừng có để tao chửi nghe”. Tôi chưa kịp phân trần, bà lão đã ném lại trái quýt, rồi lôi cô bé đi mất. Tôi xìu mặt không biết nên khóc hay cười.

 Bỗng một bàn tay vỗ nhẹ vào vai tôi: “Mày cua gái mà không chịu học cách của ba”. Thì ra ba tôi nãy giờ đứng sau lưng tôi. Thấy tôi gãi đầu, ông cười: “Cua gái mà đem tên của ba ra thì quê quá. Mày phải nói: “dạ con gác lỗ chó nhưng không phải ai cũng vô hậu đài được. Mày nói như vậy chắc chắn bà lão sẽ xuống nước, vì khán giả ai cũng thích vô hậu trường coi mặt nghệ sĩ”. 

Ba tôi nói xong đi vào để chuẩn bị ra sân khấu. Tôi lột vỏ quýt ăn một múi, rồi mở bao lì xì ra xem. Trong đó không có tiền mà chỉ có một mẫu giấy: “Tối mai anh dẫn em vào xem được không? Vì bà ngoại không cho em đi xem tối mai. Hẹn anh tại “lỗ chó” bên trái sân khấu lúc 6 giờ. Ký tên Thắm”. Tôi như mở cờ trong bụng. Chiều hôm đó, tôi tắm rửa sạch sẽ, đứng ở “lỗ chó” chờ. Quả nhiên, đúng giờ cô bé chui vào cười: “Chào anh, em đi xem với mấy đứa bạn, anh cho bạn của em chui vào luôn nha”. 

Tôi gật đầu, nàng hít sáo ra hiệu. Trời ơi, hơn 20 đứa choi choi, nhanh như sóc chui vào. Tôi nghe tiếng bảo vệ thổi tu hít đằng xa, “trời ơi, bạn của em ở đâu mà nhiều quá vậy? – tôi hỏi, cô gái lại cười: “Hàng xóm, chưa hết đâu, bà ngoại và mấy mợ, dì của em nữa”. Tôi chưa kịp phản ứng thì bà ngoại đã chui vào, tiếp sau đó là dì, dượng, dâu, rễ…cả xóm của cô bé chui vào theo. Bà ngoại hôm qua chửi tôi thì hôm nay cười thân thiện: “Hôm qua xin lỗi cháu nhé, tại mày nói là con Tấn Tài nên tao ghét, chứ ai hỏng biết mày là hậu đài gác lỗ chó. Hôm nay nhà tao đỡ tiền mua vé, cảm ơn nhiều nhé nhóc”. Tối đó tôi diễn như người mất hồn. Ba tôi cúp lương tôi một tuần. Còn tôi thì nhớ hoài cái tết “dại gái” đó”.

 NSƯT Ngọc Giàu: Nhớ tiếng hát chàng trai mù

 Phà Thủ Thiêm là kỷ niệm khó quên với NSƯT Ngọc Giàu, vì từ bé cho đến lúc bước chân vào gánh hát, những vui buồn trăn trở, những sung sướng ngọt bùi, tất cả bà đều gửi gắm cho những chuyến phà xuôi ngược trên sông Sài Gòn. Nhớ về cái tết đáng nhớ trên đường lưu diễn, bà kể: "Năm đó, sau khi được mời hát với chú Minh Chí – nổi danh là vua xàng xê, vở Hai cánh én mùa xuân, khai trương rạp Hưng Đạo năm 1960, cùng với kép Hùng Cường, tôi được bà bầu Kim Chưởng ký công tra để lên đường lưu diễn miền trung. Thú thiệt hồi nhỏ tới lớn chỉ có đi xa mẹ những ngày theo anh ba tôi bán thuốc Sơn đông mãi võ, chứ có bao giờ đi xa nhà trong dịp tết". 

NSƯT Ngọc Giàu xúc động tiếp tục câu chuyện: "Má tôi gói theo một cái bánh chưng, một cái bánh tét và hạt dưa, thèo lèo, cứt chuột…những món khoái khẩu của tôi. Rời phà Thủ Thiêm tôi cứ đứng nhìn một anh thanh niên bị mù, hát bài Đón xuân này nhớ xuân xưa của nhạc sĩ Châu Kỳ. Anh hát hay lắm, giọng ca chất chứa đầy nỗi niềm tâm sự".

Sau một hồi lắng nghe, tôi tiến tới gần anh thanh niên mù và hỏi: “tết rồi, anh không về nhà ăn tết hả?”. Anh thanh niên cười, nụ cười sáng ngời của người mù: “Anh không có nhà, nhà là bến phà này”. Tôi tặng anh chiếc bánh chưng của má: “Em biếu anh nè, ăn rồi nhớ đến em nhé”. Anh cầm chiếc bánh mừng rỡ “Nhưng anh đâu có biết em tên gì, là ai?”. Tôi khoe liền: “Em là Ngọc Giàu”. Rồi tôi lên xe xích lô đi đến điểm tập trung. Cái tết năm đó tôi diễn với đoàn từ Phan Thiết đỗ dài ra tới Huế. 

Bài hát Đón xuân này nhớ xuân xưa cứ ở trong đầu tôi, một đứa bé mới lớn, chưa bao giờ xa nhà. Tối tôi nằm ngủ mà cứ khóc vì nhớ mẹ, nhớ tiếng còi phà hù vang, nhớ những bước chân đi chợ về của má. Nhớ nụ cười của ba và những thân phận nghèo khổ nhưng sống lương thiện, nhân hậu của những con người xem bến phà Thủ Thiêm là nhà. Sau một đợt lưu diễn đó về, tới bến phà người đầu tiên tôi tìm là anh thanh niên mù với cây đàn ghi ta cũ. Tôi tiến đến hỏi: “Anh có khỏe không?”. Chỉ nghe giọng nói của tôi, anh đã reo lên: “Em Ngọc Giàu phải không? Anh khỏe, hôm qua anh có nghe đài, em là nghệ sĩ hả, em ca hay quá, anh thích em ca bài ca cổ của chú Viễn Châu “Yêu dấu Hà Tiên”. 

Tôi mừng: “Vậy anh có nghe em ca hả, còn em thì nhớ anh ca Đón xuân này, nhớ xuân xưa” quá, cứ nhớ nhà là em nhớ tiếng ca của anh”. Người thanh niên mù liền đàn hát bài nhạc mà tôi thích. Lòng tôi xôn xao khó tả, vì chỉ còn một quãng đường ngắn nữa là tôi đã được xà vào lòng má tôi, ôm hôn ba tôi. Anh thanh niên khoe: “Cái bánh em cho hôm bửa tết ngon quá, anh chia cho mấy em đánh giày cùng ăn, đứa nào cũng khoái hết, cảm ơn em”. 

Thời gian trôi qua, anh thanh niên năm nào không biết sống chết thế nào. Nhưng mỗi độ xuân về tôi lại nhớ đến mùa lưu diễn tết năm đó, nhớ tiếng đàn và lời ca của anh, một thân phận bất hạnh nhưng sống hết sức lạc quan, yêu đời. Ngày chia tay bến phà Thủ Thiêm, chia tay những chuyến phà 100 tuổi, tôi như nghe đâu đó trong không gian tiếng anh hát “Đón xuân này nhớ xuân xưa”.

 Theo Thanh Hiệp – NLĐO